Yakamoz nedir? Noctiluca scintillans, sea, sparkle, yakamoz

Yakamoz Nedir?

“Yakamoz nedir” sorusundan önce “yakamoz ne değildir” sorusunu yanıtlayalım: yakamoz, ayışığının suda yansıması kesinlikle değildir. Bu yanlış bilgi neden böyle yaygınlaştı hiçbir fikrim yok. Gerçekte Türkiye’de yaşayan insanların çok azı yakamoz görmüştür. Çünkü üç tarafı denizlerle çevrili bir ülke olmamıza rağmen denizciliğe çok yabancı bir halkız ve bu topraklarda yaşayan insanların 99%’u yüzme bilmiyor.

Peki, öyleyse yakamoz nedir?

Yakamoz, aslında ayışığının suda yansımasından çok daha romantik bir fenomendir. Tam olarak görülebilmesi için ay dahil hiçbir ışık kaynağının olmadığı bir gece gerekir. Şehirlerde pek farkedemiyoruz ama ay çok güçlü bir ışık kaynağıdır. Dolunayda, herhangi bir arazide başka bir ışık kaynağına (fener vesaire) hiç ihtiyaç duymadan rahatça yürüyebilirsiniz.

Karanlık, tam karanlık bir gecede denize girin. Her kulaç atışınızda, milyonlarca minik ışık noktasının hareketlerinizi takip ettiğini göreceksiniz. Elinizi sudan çıkarın, damlayan sılar ışıl ışıl dökülecek, sanki binlerce kıvılcım dökülüyormuş gibi. Sudaki her deviniminize eşlik eden sayısız ışık noktaları, kıvılcımlar. Vücudunuz bir ışık topuna dönüşecek. Müthiş bir deneyimdir ve herkesin hayatında en az bir kez yaşaması gerekir.

Yakamoz nedir? Noctiluca scintillans (yakamoz)
Noctiluca scintillans (yakamoz)

Peki bu fenomenin sebebi nedir?

Yakamoz, aslında denizde yaşayan mikroskobik bir canlıdır (plankton). Bilimsel adı “Noctiluca scintillans” tır (Noctiluca miliaris olarak da bilinir). İngilizcede “sea sparkle”, yani “deniz kıvılcımı”, “deniz ışıltısı” olarak bilinir. Bahsi geçen fenomen, yani denizin içindeki minik kıvılcımlar, bu planktonların hareket ettiklerinde ortaya çıkan kinetik enerji sebebiyle ışımalarından başka bir şey değildir. Bu olaya bilimsel literatürde Bioluminescence (biyolojik ışıma) denir.

Balıkçılar, karanlık gecelerde balık sürülerinin yerini tespit etmek için yakamozdan faydalanırlar. Balık sürüleri suda genellikle kitlesel olarak hareket ederler ve bu hareket, yakamozların (Noctiluca scintillans) ışımasına sebep olur. Tamamen karanlık gecelerde, alışkın gözler bu ışımayı çok uzaklardan farkedebilir.

Peki bu canlılar hareket ettirildiğinde neden ışıldar? Bunun olası avcıları şaşırtmak için bir manevra olduğu sanılıyor.

Noctiluca scintillans (yakamoz)
Noctiluca scintillans (yakamoz)
bioluminescence and night phenomena
Yakamozuyla ünlü Avustralya, Victoria'daki Gippsland gölünde dalgaların oluşturduğu yakamoz (benim gördüğümün rengi böyle mavi değildi, beyazdı)

Sonuç olarak, üzgünüm ki, yakamoz üzerine yazılan şarkıların, şiirlerin çoğu yanlış fenomenden bahsediyor. “Yareme tuz diye yakamoz bastım, tek şahidim aydı”. Üzgünüm Sezen Aksu, yakamoz varsa şahidin ay olamaz, ayışığı yakamozların görülmesini engeller. “Ay ışığı der durursun vay aman, yakamozsun sen”. Burada da Ahmet Kaya aynı hatayı yapıyor. Aklıma ilk gelen örnekler bunlar, eminim daha da vardır.

Kaynaklar